اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد ( 3 ) كه تكرار نمىكند واجب نيست . چهارم : آن كه در امر و نهى مفسده‌اى نباشد ، پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر يا نهى كند ضرر جانى يا عِرضى و آبرويى يا مالى قابل توجه به او مىرسد واجب نيست ، بلكه اگر احتمال صحيح بدهد كه از آن ترس ضررهاى مذكور را پيدا كند ( 4 ) واجب نيست بلكه اگر بترسد كه ضررى متوجّه متعلقان او مىشود واجب نيست ، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا عِرضى و آبرويى يا مالى موجب حَرَج بر بعضى مؤمنين ، واجب نمىشود بلكه در بسيارى از موارد حرام است . ( 1 ) فاضل : امر به معروف و نهى از منكر در صورتى كه چهار شرط زير وجود داشته باشد واجب مىشود : . . ( 2 ) فاضل : و يا اطمينان داشته باشد . . ( 3 ) فاضل : احتمال عقلايى بدهد . . ( 4 ) فاضل : اگر احتمال عقلايى بدهد كه ضررهاى مذكور به او مىرسد . . مسأله 2792 اگر معروف يا منكر از امورى باشد كه شارع مقدس به آن اهميت زياد مىدهد مثل اصول دين يا مذهب و حفظ قرآن مجيد و حفظ عقايد مسلمانان يا احكام ضروريه ، بايد ملاحظهء اهميت شود و مجرد ضرر ، موجب واجب نبودن نمىشود ، پس اگر توقف داشته باشد حفظ عقايد مسلمانان يا حفظ احكام ضروريهء اسلام بر بذل جان و مال ، واجب است بذل آن . ) * فاضل : مسأله به طور كلَّى در امر به معروف و نهى از منكر ، انسان بايد با توجه به اهمّيت معروف يا منكر در مقايسه با ضرر يا مؤونه‌اى كه امر به معروف و نهى از منكر دارد ، اقدام كند ؛ كه اگر اهمّيت معروف يا منكر كمتر از ضرر و مؤونهء امر به معروف و نهى از منكر باشد ، واجب نيست بلكه جايز نيست . و اگر اهمّيت معروف و منكر بسيار زيادتر از ضرر و مؤونهء نهى از منكر و امر به معروف باشد ، واجب است هر چند ضرر زيادى داشته باشد و حتى اگر متوقّف بر بذل جان و مال باشد . مسأله 2793 اگر بدعتى در اسلام واقع شود مثل منكراتى كه دولتها اجرا مىكنند ( 1 ) به اسم دين مبين اسلام ، واجب است خصوصاً بر علماى اسلام اظهار حق و انكار باطل و اگر سكوت علماى اعلام موجب هتك مقام علم و موجب اسائهء ظن به علماى اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوى كه ممكن است اگر چه بدانند تأثير نمىكند . ) * ( 1 ) فاضل ، نورى : دولتهاى جاير انجام مىدهند . . مسأله 2794 اگر احتمال صحيح داده شود كه سكوت موجب آن مىشود كه منكرى معروف شود يا معروفى منكر شود واجب است خصوصاً بر علماى اعلام اظهار حق و اعلام آن و جايز نيست سكوت . اين مسأله در رسالهء آيت الله فاضل نيست . مسأله 2795 اگر سكوت علماى اعلام موجب تقويت ظالم شود يا موجب تأييد او ) *